SMEDEREVSKI GRAD: ZAKOPANO BLAGO I TAJNA GROBA DESPOTA ĐURĐA BRANKOVIĆA

„Kad se ženi Smederevac Đuro,
Na daleko zaprosi đevojku,
U lijepu gradu Dubrovniku,
U onoga kralja Mijaila,
Po imenu Jerinu đevojku.
Đuro prosi, kralje mu je daje.
Dok isprosi ljepu đevojku,
Stroši Đuro tri tovara blaga,
Dok dariva svasti i punice,
On potroši hiljadu dukata.“

(Ženidba Đurđa Smederevca)

Mali grad

Tokom gotovo šest vekova postojanja, Smederevska tvrđava bila je stecište burnih dešavanja, što za sobom neminovno povlači pregršt priča o brojnim istorijski utemeljenim događajima, ali i mitova i legendi vezanih, pre svega, za osnivača grada, despota Đurđa Brankovića koji je ovde stolovao i njegovu porodicu. Tome je doprinela narodna tradicija, u pojedinim slučajevima nedostatak jasnih pisanih i sačuvanih tragova o životu u vreme despotovine, i činjenica da najveći deo Velikog grada Smederevske tvrđave još uvek nije arheološki istražen.

Despotica Jerina, eksponat, Muzej u Smederevu

U narodno sećanje pre svega urezan je mit o prokletoj Jerini, tako prozvanoj pošto je, izgradnja Smedereva, za koju je narod podneo mnoge žrtve, smatrana njenim hirom. Navodno je, kamen koga nije bilo u blizini lokacije na kojoj je podignuta nova prestonica, dopreman lancem ljudi dugim nekoliko kilometara, “iz ruke u ruku”, od kamenoloma i starih rimskih graevina sa kojih je dopreman. Takođe, pripisivani su joj ponašanje i postupci koji nisu potkrepljeni nijednom činjenicom, ali je, uprkos tome, ili baš zbog toga, Jerina do današnjih dana ostala “prokleta”, iako je dobro poznato da je za Srbiju i srpsku državu žrtvovala ono najvrednije što je imala – svoju decu.

Do demisitifikacije ovog perioda istorije našeg grada možda bismo lakše došli da do danas još jedna činjenica, izuzetno važna za istoričare, arheologe, ali i celokupnu javnost, ne samo lokalnu, nije ostala nepoznata. Naime, ni nakon nekoliko stotina godina od njihove smrti, nije otkriveno gde su pohranjeni ostaci despota i despotice.

Despot i despotica, Esfigmenska povelja, Muzej u Smederevu

Iako se zna tačan podatak o danu, mesecu i času smrti despota Đurđa Brankovića, nema nijednog pisanog traga o tome gde je ovaj vladar srpske srednjovekovne države sahranjen. Zbog toga je lokacija njegovog groba duže od pet vekova nepoznanica i, mada je u prethodnih sto godina bilo pokušaja da se ova misterija razreši, ostaci i grobno mesto još nisu pronađeni.

Tajna bi mogla da bude otkrivena detaljnim arheološkim istraživanjem Velikog grada smederevske Tvrđave smatraju poznavaoci ovog perioda srpske istorije, jer upravo ona, krije posmrtne ostatke položene u velikoj mitropolitskoj crkvi, za koju se pretpostavlja da je izgrađena unutar zidina ovog zdanja i bila despotova zadužbina.

Jedan od njih je dr Dejan Radičević, docent na Odeljenju za arheologiju beogradskog Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, koji je o ovoj temi svojevremeno govorio i na jednom predavanju održanom u Muzeju u Smederevu. Uprkos različitim nagađanjima, naveo je on, pisani tragovi, ali i lokalna tradicija, ukazuju na to da je srpski despot sahranjen u Smederevu, prestonom gradu u kome je i živeo.

-Dokaz za to je tužbalica nastala u trenutku njegove smrti, u tadašnjem smederevskom književnom krugu, koja se smatra jednim od najboljih tekstova naše srednjovekovne književnosti u svojoj književnoj vrsti. Iz nje se vidi da je despot Đurađ umro u Smederevu. Podaci iz letopisa govore da je preminuo u petak, 24. decembra 1456. godine, u 7 časova, nakon 29 godina na vlasti. Precizno govore o smrti, ali nema podataka o mestu sahrane. Zna se šta se unosi u letopise, a šta ne, pa se smatra da to što nema pisanog izvora na tu temu nije slučajno, da je tada bilo važno ne saopštiti to – objasnio je tada dr Radičević.

 

ĐURĐEV GRAD  I U ZVORNIKU?

 

Kula grad, poznat i kao Đurđev gradZvornička tvrđava ili Stari grad Zvornik je arheološki lokalitet na brdu iznad grada Zvornika. Utvrđenje je sagrađeno na teško pristupačnom planinskom masivu Mlađevcu.

 

Postoji više teorija o nastanku obog utvrđenja  Postoje podaci da je za vreme rimske vlasti mesto bilo raskrsnica puteva koji su vodili od Srebrenice, gde je boravio rimski prokurator, odnosno upravnik rudnika olova i cinka, do Sremske Mitrovice. Pretpostavlja se da je tvrđava sagrađena krajem 13. ili početkom 14. veka i da su je podigli bosanski i mađarski feudalci,a tokom 15-og veka zauzeo despot Đurađ Branković, po kome je grad nosio naziv. Legendagovori o tome da je Prokleta Jerina, kako je u narodu prozvana žena despotova, podigla ovaj srednjovekovni grad. Tvrđavu za vreme svoje vladavine proširili Turci, a kasnije nadograđivali Austrougari. Odlukom komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Đurđev grad je 2005. godine proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.  

 

_

Tajna groba despota Đurđa Brankovića bila je razumljiva za te prilike, jer su Osmanlije u to vreme pljačkale i skrnavile grobove hrišćanske vlastele gde god su ih nalazili, zbog čega je bilo važno da se skrivaju njihovi grobovi. Jedna od pretpostavki je da je zato želja despota i despotice bila da se ne zna gde sz pohranjeni njihovi ostaci.

 

Zanimljivo je da je despot Đurađ Branković, za ondašnje prilike dočekao duboku starost. Prema raspoloživim izvorima umro je u devetoj deceniji života, ali se tačan uzrok smrti ne zna. Pominju se teška bolest, ali i povreda zadobijena tokom napada u Kupinovu.

 

Prema nekim navodima, u jesen 1456. neki mađarski polu-plemići iz zasede zarobili su starog despota u Kupinovu, a njegov sin Lazar odbio je da ga oslobodi. To je učinila njegova supruga, despotica Jerina, koja je sa svojim ambasadorima i manjom konjičkom četom otišla po muža i ostala kao talac, dok je Đurađ pušten da donese novac za svoj otkup. Platio ga je, za ono vreme, izuzetno mnogo – 50.000 venecijanskih dukata. Potom su se zajedno vratili u Smederevo. Tom prilikom njemu su odsečena tri prsta, kojima se pravoslavno krstio, držao pero, viljušku i mač, zbog čega je posle dva meseca izdahnuo.

 

Prvi podaci o mogućem mestu sahrane Đurđa Brankovića pominju se u 17. veku, u spisima jednog dubrovačkog istoričara, koji kao lokaciju navodi Krivu reku, bez objašnjenja gde se ona nalazi. Kasnije, u 18. veku, dva rodoslova donose dve različite informacije – prema jednom sahranjen je u Sabornoj crkvi u Beogradu, prema drugom u Smederevu. Kako su veze srpskog despota sa rudničkim krajem bile jake, bilo je naznaka da je sahranjen na ovoj planini. Na Rudniku su 1930. godine obavljena i prva iskopavanja, nastavljena 80-tih godina, ali nije otkriven trag koji bi ukazao da je Đurađ Branković tu i sahranjen.
Potom se krenulo malo dalje – nedaleko od Rajca nalazi se selo Slavkovica, gde su 1978. godine vršena iskopavanja ruševina crkve.

Dunavski bedem

U štampi je tada kao senzacionalna objavljena vest da je pronađen grob despota Đurđa Brankovića. Reč je o crkvici iz 14. veka, koja je u 15. veku dobila dozidanu prostoriju sa zapadne strane, što je neuobičajeno za tadašnje graditeljstvo i pogrebnu praksu. To je bila kapela u kojoj su otkriveni zanimljivi grobovi. Ispod nivoa poda u zemlji su otkrivena dva monumentalna sarkofaga, izrađena na veoma zanimljiv način, po antičkom načelu. U jednom su otkriveni ostaci straije muške osobe i ženski skelet. Pored je bila još jedna grobna konstrukcija sačinjena od kamenih ploča, gde su pronađeni delovi skeleta donje polovine starije muške osobe. Oni su proglašeni za grobove despota Đurđa Brankovića, njegove žene Irine i Lazara Brankovića.

Posle ove objave usledile su brojne kritike, jer takva interpretacija nema nikakvu potporu u pisanoj građi i ona je odbačena. Tako je kao jedina lokacija na kojoj bi mogao da se nalazi grob despota Đurđa Brankovića, ostalo Smederevo. Prvobitno smatralo se da je sahranjen u crkvici na starom groblju, ali je i ta teorija odbačena nakon istraživanja. Kao jedini moguć, ostaje lokalitet smederevske tvrđave.

Mesto sahrane nije sakralni kompleks otkriven u Velikom gradu, iako se verovalo da je to glavna mitropolitska, Blagoveštanska crkva, u koju su 1453. godine položene mošti Svetog Luke. Ozbiljna argumentacija govori da je u utvrđenju postojala još jedna, monumentalnija crkva, čiji su delovi, pokazuju analize, krajem 15. veka ugrađeni u spoljne bedeme artiljerisjke kule koju su podigli Turci. Po svojim dimenzijama i karaktristikama ti delovi su morali pripadati znatno većoj crkvi, najviše bi odgovarali manastiru, koji bi bio grobno mesto despota Đurđa Brankovića.

Mali grad

Pretpostavka je da se on mogao nalaziti na mestu na kojem je u Velikom gradu bio glavni gradski trg, a to je prostor koji gotovo da i nije arheološki istražen.

Pre nekoliko godina pokušano je da se savremenim metodama ispitivanja terena dođe do određenih saznanja, ali taj metod nije dao rezultate, jer je taj prostor kontaminiran savrmenim instalacijama. To se može utvrditi samo iskopavanjem na terenu. To je veliki problem i veliki izazov, i nastavak istraživanja tek predostoji. Tek kada se otkrije velika crkva tada će i ključno pitanje groba despota Đurđa Brankovića biti razjašnjeno.

Osim despotovih, nisu pronađeni ni ostaci despotice Jerine, koja je preminula na Rudniku, pod nerazjašnjenim okolnostima. Prema nekim izvorima, ona je izvršila samoubistvo, pošto je, nakon smrti muža, sin Lazar, naslednik prestola, proterao iz Smedereva. Kako nije želela da kao plemkinja i gospodarica ostatak života provede u izbeglištvu, odlučila se na ovaj, ne baš hrišćanski čin. Prema drugim izvorima, za njenu smrtu odgovoran je upravo sin Lazar koji je otrovao. Pouzdanih informacija o tome nema.

 

SVETI STEFAN SRPSKI (SLEPI)

 

Srpska pravoslavna crkva 22. Oktobra obeležava Svetog Stefana Slepog, sina despota Đurđa Brankovića, koga su Turci oslepeli zbog toga što je, dok je bio u zarobljeništvu, uspevao da održi veze sa svojim ocem koji se protiv njih borio. Prema nekim izvorima, pošto nije želeo da postane turski vazal, umro je u Udinama u najvećoj bedi. Posle smrti brata Lazara, koji je, iako najmlađi, bio legitimni naslednik prestola, preuzeo je vlast, ali na čelu ne ostaje dugo, pošto su Turci osvojili Smederevo, čime je ugašena srpska srednjovekovna država. On je proteran iz Srbije, prvo je otišao u Budim, pa kod sestre Kantakuzine koja je živela u Ugarskoj, pa u Dubrovnik, a potom u Albaniju u posetu Skender-begu. Tu se oženio Angelinom, ćerkom jednog vlastelina. Pred sam kraj života, otišao je u Veneciju, na kraju u Udinama kupio jedan oronuli zamak koji je nazvao „Beograd“ u kome je živeo u siromaštvu. Navodno su njegove mošti bile cele i osam godina nakon smrti, a prenete su u manastir Krušedol koji je podigao njegov sin,Đorđe Stefanović Branković, u monaštvu nazvan Maksim. Turci su ih zapalili zajedno sa manastirom 1716-te godine. U narodnoj tradiciji postoji više legendi o Stefanu Brankoviću, a jedna od njih kaže da se on umio lekovitom vodom sa izvora u okolini Dečana i odmah progledao, a slično predanje postoji i za Ovče polje, gde narod i dalje dolazi, jer veruje da voda sa tog izvora može da izleči mnoge bolesti.

 

 

_

 

-To je priča za sebe o kojoj se pisalo i istraživalo. Rađene su arehološke kampanje iskopavanja na planini Rudnik, jer je tamo bilo važno utvrđenje Ostrvica, gde je bio letnji dvor despota Đurđa Brankovića, tvrđava koju je on i podigao. Nedaleko odatle nalazio se čuveni rudnik srebra, koji je donosio veoma važne prihode, tako da ne bez razloga se nagađalo da bi tamo, na širem potezu planina Rudnik trebalo bi tražiti grobno mesto despota Đurđa Brankovića. Još ako tome dodamo da je tamo preminula i despotica Jerina, pod nerazjašnjenim okolnostima, sve to je navodilo istoričare i arheologe da tamo tragaju za grobnim mestom despota Đurđa. Kuriozitet vezan za ovu priču je da je 1930. godine, tada jedini kustos narodnog muzeja u Beogradu, Đorđe Mano Zisi, vodio kampanju iskopavanja na planini Rudnik, i bio ubeđen da je na tragu groba despota Đurđa, što je tada nagnalo čelnike smederevske opštine, da finansiraju tu arheološku kampanju. To govori da je svest o važnosti grobnog mesta despota Đurđa Brankovića bila prisutna i 100 godina unazad u našem gradu. Ta iskopavanja nisu dala željene rezultate, tako da ni dan danas ne znamo gde je grobno mesgto jednog od najznačajnijih vladara poznog srednjeg veka u istoriji Srbije – objašnjava Miroslav Lazić, istoričar, kustos Muzeja u Smederevu.

Još jedna ovdašnjoj javnosti mnogo privlačnija “misterija” vezuje se za “zakopano blago” bogatog despota i njegove žene, grčke princeze, za kojim potraga nikad nije prestala, a koje nikada nije nađeno.

Srpski novac od 13. do 15. veka, Muzej u Smederevu

-Despot Đurađ Branković je bio jedan od najbogatijih vladara svog vremena i to ne kažemo zato što nama zvuči ugodno, da dobijemo na značaju, već je to istorijska činjenica. On je bio vlasnik jednog od najvažnijih rudnika srebra koji je izbacivao najveće količine srebrne rude u onovremenoj Evropi, to je rudnik Novo brdo, koji se nalazi na današnjem Kosovu. Osim toga, posedovao je i neke druge rudnike u današnjoj Srbiji i Srebrenicu u Bosni, tako da mu je sve to omogućavalo da tokom svoje vladavine kuje novčiće, mahom od srebra, i tim novcem veštom diplomatskom igrom kupuje nezavisnot srpske države od turskog sultana i finansira mnoge zamašne graditeljske i kulturne poduhvate za vreme svoje vladavine. Sve nas to naravno sa dobrim razlogom dovodi do racionalne pretpostvake da je možda sahranjen sa nekim predmetima od izuzetno velike vrednosti, ali je sve to i dalje u domenu nagađanja – navodi Miroslav Lazić, istoričar, kustos Muzeja u Smederevu i dodaje:

-Ali je sve to vodilo ka tome da su čak i amateri arheolozi tragali na planini Rudnik i u njenom širem reonu, nadajući se da će možda, pronalazeći grob despota Đurđa doći i do velikog bogatstva. Ono što znamo, što je ostalo u izvornoj građi, a tiče se dubrovačkih arhiva, to je da je u jednom trenutku despot ostavio poklad u dubrovačikim riznicama i odredio je ko može u kasnijem periodu to preuzimati, misleći na članove svoje porodice. Da li je nakon toga to blago i dalje ostalo tamo, ili ga je Đurađ povlačio iz Dubrovnika, koristeći ga za borbu protiv Turaka, mi dalje o tome ne znamo mnogo. Ideja da će se pronalaskom njegovog grobnog mesta doći do važnih arheoloških otkrića utemeljena je na nekim realnim i sasvim razumnim pretpostavkama.

Malo je, međutim, verovatno da se blago despotske porodice bude na mestu gde su oni sahranjeni, pošto su, nakon pada Smedereva članovi porodice pobegli preko Dunava, te je logično da su sa sobom poneli i dragocenosti, i zbog toga što se vladari nisu sahranjivali sa blagom.

Biserna minđuša, Muzej u Smederevu

Mnogo toga što se nalazilo u Smederevskoj tvrđavi još uvek nije vidljivo, a vrlo malo je arheoloških ostataka dostupno i istraženo, ako izuzmemo nadzemne delove ovog monumentalnog objekta. Zbog zuba vremena i ogromnih ošetećenja koje je pretrpela, posebno tokom dva svetska rata, mnogi objekati koji su u Velikom gradu postojali, pre svega u vreme despotovine, više ne postoje, a kako nije do kraja istražena, nisu pronađeni ni nihovi ostaci. Zbog toga nam je veoma teško da stvorimo pravu sliku o onome kako je život u ovom drevnom gradu izgledao, pre svega život običnih ljudi. U najvećoj meri pronađeni su brojni pokretni predmeti koji su korišćeni svakodnevno poput različitih keramičkih posuda, zatim oni koji se tiču naoružanja i vojne opreme, kao i predmeti koji svedoče o viševekovnom turskom prisustvu.

Među svim tim pronalascima jedan se posebno izdvaja, a to je bogato ukrašena minđuša, za koju se pretpostavlja da je pripadala nekom od ženskih čalnova despotske porodice Branković, pa čak I samoj despotici Jerini. Ona je pronađena tokom arheoloških istraživanja Malog grada, dvora despota Đurđa, 1968. godine. Izrađena je od zlata i krase je biseri, kao i dva draga kamena – smaragd i rubin i predstavlja jedan od najvrednijih predmeta koji se čuva u Muzeju u Smederevu. Upravo ovaj pronalazak nakita starog više od pet vekova još više je potpirio maštu “lovaca na blago” da se negde u “lagumima” ispod drevne građevine, krije blago poslednjeg srpskog srednjovekovnog vladara. Koji je Smederevu i Srbiji, ipak ostavio nešto mnogo vrednije od toga – građevinu koja je svedok vremena, čiji život je duboko utkan u mozaik lokalne i srpske, ali i evropske istorije.

J.V.

foto: Smederevske novine

*Projekat „Tvrđava – od prestonog grada do nesikorišćenog potencijala“ sufinansiran je iz budžeta grada Smedereva, a stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva*

 

 

 

 

Comments are closed.