SMEDEREVO – KRAJ SREDNJOVEKOVNE I POČETAK MODERNE DRŽAVNOSTI SRBIJE

Reka Dunav, koja kao prirodna granica deli stari kontinent na severni i južni deo, neretko je bila linija razdvajanja i poprište borbe za prevlast između brojnih plemena, a potom i velikih imperija, koje su svoju moć osvajanjima i sukobima odmeravale do okončanja Prvog svetskog rata. Zato i ne čudi što su vekovima unazad mnogi vladari, kako bi utvrdili granice svojih država, utvrđenja gradili baš na obalama ove reke. O tome da su se koplja istorije često ukrštala iznad Balkana, dobrim delom na prostoru današnje Srbije, osim pisanih i drugih tragova, najbolje svedoči naša materijalna baština, pre svega spomenici kulture koji i danas podsećaju na burnu prošlost, u kojoj, upravo zbog lokacije na kojoj se nalazi, Smederevo zauzima značajno mesto. I to nije proizvoljna i lokal-patriotska konstatacija, tome u prilog jasno govore istorijske činjenice. A one kažu da je naš grad ono mesto gde je krug između prošlosti i sadašnjosti zatvoren, tačka u kojoj je označen kraj srednjovekovne nezavisne srpske države i početak života moderne državnosti Srbije.

Da bismo bolje razumeli značaj Smedereva, neophodno je da se vratimo gotovo šest vekova unazad, u 1428. godinu, kada je počela izgradnja najvećeg objekta srpske srednjovekovne arhitekture, našeg najvećeg vojnog objekta iz tog perioda, i ne samo to, na ovom mestu, u prvoj polovini 15. veka, počela je izgradnja grada. Tadašnji srpski despot, Đurađ Branković, koji se grčevito borio da plaćanjem danka i rodbinskim vezama održi Srbiju nezavisnom, zbog spleta tadašnjih okolnosti i činjenice da su Beograd, u kome je stolovao Stefan Lazarević, sin Lazara Hrebeljanovića, osvojili Ugri, da bi imao državu, morao je da ima i prestoni grad. Odlučio se da ga podigne na prostoru između Istoka i Zapada, između Ugarske i Turske, na mestu ušća Jezave u Dunav, značajnom koridoru osvajačkih puteva i migracija, u tački čiji je geografski položaj dozvoljavao mogućnost odbrane od naleta osvajača. Za jednu deceniju ovde je izgrađen dvor despota Đurđa Brankovića i grad u okviru čijih zidina je, prema nekim procenama, u jednom trenutku moglo živeti i do 6.000 ljudi. To je Smederevska tvrđava. U godinama kasnije ni ona, kao ni mnogi drugi evropski gradovi i utvrđenja, nije odolela pred naletom Osmanlijske imperije, a njen konačan pad u ruke Turaka 1459. godine, označio je i kraj srpske srednjovekovne države. Tri i po veka kasnije, u vreme Prvog srpskog ustanka, Smederevo je bio prvi veliki grad koji su ustanici pod vođstvom vožda Karađorđa oslobodili, i tu su udareni temelji izgradnje moderne srpske državnosti.

-Smedrevska tvrđava je pozicionirana kao obejkat koji je za celokupnu srpsku istoriju veoma značajan, upravo zbog činjenice da je to bila poslednja prestonica srednjovekovne Srbije i naše nezavisne srednjovekovne države, a Smederevo kao grad i tvrđava, u mnogo kasnijem vremenu, kada smo obnavljali svoju državnost, početkom 19. veka, te 1805. godine ubrzo po podizanju Prvog srpskog ustanka, upravo je prvi veliki grad koji je bio oslobođen. I odmah je, upravo u Smederevo prenet Sovjet, to je bila Vlada tadašnje Ustaničke Srbije, koja je bila i prva institucija moderne Srbije. Možda je i to bila jasna poruka Turcima, to možemo samo da pretpostavimo, ali nije slučajno da je upravo tamo gde je država izgubila svoju nezavisnost, na tom mestu simbolično i uvezana. Smederevo kao grad, i tvrđava kao glavni simbol ovog našeg grada, predstavlja tu nit koja povezuje našu srednjovekovnu državnost i našu modernu državnost, i to je ono čime mi treba da budemo najviše ponosni, i što treba da ističemo svim ljudima koji dođu ovde, kada pokušavaju da shvate šta je to Smederevo i koliko je ono važno – navodi Dejan Radovanović, dirktor Regionalnog zavoda za zaštitu spomenika kulture.

Kolika je bila važnost Smedereva pokazuje i činjenica da su Turci nakon završetka opsade grada, osvojenu teritoriju nazvali Smederevski sandžak, što je bila važna administrativna jedinica ondašnjeg velikog carstva. Za ovu teritoriju kod nas je odomaćen naziv Beogradski pašaluk, i to je kolokvijalni naziv Smederevskog sandžaka, čije ime nije promenjeno ni nekoliko decenija kasnije kada su Turci, konačno, uspeli da osvoje Beograd.

-U tursko vreme, naročito dok Beograd nije osvojen 1521. godine, Smederevo je bilo jedno od najvažnijih turskih tvrđava na Dunavu i polazna tačka za dalje osvajanje, za napade na severoistočnu Vlašku i na severoistočnu tadašnju Ugarsku. Sve do te 1521. godine Smederevo je bilo i sedište takozvanog Smederevskog sandžaka, gde je rezidirao turski sandžak-beg, dakle, poglavar te veoma važne turske administrativne jedinice i ono što je kuriozitet da Turci, i kad su osvojili mnogo značajniji Beograd i premestili sedište smederevskog sandžak-bega u Beograd, oni su nastavili da ovu administrativnu jedinicu i dalje, do samog kraja, nazivaju Smederevski sandžak – ističe Miroslav Lazić, viši kustos istoričar Muzeja u Smederevu.

Kako su grad i utvrđenje bili gotovo na samoj liniji razdvajanja dva velika carstva, tako je osvajače naizmenično služila vojna sreća, pa je Smederevo od Turskog osvajanja 1459. godine, nekoliko puta palo i u ruke drugog carstva sa Zapada. Zanimljivo je da je i tada zadržalo značaj koji je imalo.

-Čak i kada su Austrijanci došli i ovde vladali, oni su ovde napravili sedište distrikta, njihove administartivne jedinice, koja je bila nešto manja od sandžaka, a koja je obuhvatala neku vezu sa crkvenim vlastima, pa je i dan danas, ostao naziv katoličke Nadbiskupije čije je sedište u Beogradu, koja sei dan danas zove Beogradsko-smederevska nadbiskupija – ističe Dejan Radovanović.

Smederevski sandžak, Tvrđava kao vojni objekat i smederevski grad, bili su izuzetno važni i našim ustanicima, koji su pod vođstvom vožda Karađorđa 1804. Podigli Prvi srpski ustanak, sa namerom da se oslobode vladavine Turaka na ovom prostoru. Smederevo je prvi put oslobođeno 1805-te, 346 godina nakon pada srpske despotovine, simboličnom predajom ključeva kod, kako legenda kaže, Duda.

Iako ne postoje potvrđeni istorijski izvori da se primopredaja ključeva grada iz ruku turskog zapovednika dizdara Muharem Guše u ruke vožda Karađorđa desila baš na ovom mestu, duboko u tradiciji Smederevaca postoji predanje da se ta ceremonija odigrala kod drveta u sadašnjem centru grada, koji je zbog toga dobio naziv Karađorđev dud, gde sada postoji i istoimeni trg.

-Ispod ovog drveta 8. novembra 1805. smederevski dizdar Muharem Guša predao je Karađorđu ključeve grada Smedereva novembra 1951; Skupština opštine Smederevo, septembra 2003. –reči su teksta na spomen ploči.

Predanje kaže da je predaja ključeva izvršena na ceremonijalan način, da su predaji prisustvovali brojni zvaničnici sa obe strane, a da se nad gradom, umesto Turske, zavijorila zastava tadašnje Ustaničke Srbije. Turci su ispraćeni sa vojnim počastima, ali su u gradu ostavili svu imovinu i naoružanje, a potom niz Dunav otplovili do Vidina u sadašnjoj Bugarskoj.

-U periodu od novembra 1805. do 1813. godine Smederevo je bilo deo tada ustaničke, oslobođene Srbije, i ono što je jako važno, Karađorđe ga je oslobodio 8. novembra po starom, 21. novembra po novom kalendaru, i u znak sećanja na taj veoma važan događaj, na predaju ključeva grada Karađorđu Petroviću, taj dan se danas obeležava kao Dan grada Smedereva. Simbolika jeste veoma važna zato što i Karađorđe Petrović i svi ti ustanici su znali važnost oslobađanja Smedereva, jer su ga u narodnoj tradiciji pamtili kao poslednju prestonicu srpske srednjovekovne države i zato je sve do oslobođenja Beograda Smederevo bilo provizorna, ili privremena prestonica ustaničke Srbije, mesto gde je bilo sedište Praviteljstvujuščeg Sovjeta ili Ustaničke Vlade, što je činjenica od nemalog značaja za naš grad – navodi Miroslav Lazić.

Smederevo je tako ponovo postalo važan politički i društveni centar. Praviteljstvujušči Sovjet serbski, bio je neka vrsta Vlade i imao je izvršnu i zakonodavnu vlast, a kao centralni organ upravljanja tadašnjom Srbijom, trebalo je da doprinese ustaničkoj borbi i oslobađanju od turske vladavine. To je bila najvažnija državnička tekovina Prvog srpskog ustanka, institucija iz koje su ponikle sve ustanove koje su se razvijale u formativnom periodu moderne srpske države. Iako nastao kao protivteža vođi ustanika voždu Karađorđu, prvobitno Sinod, sa kasnije promenjenim nazivom u Sovjet, bio je telo koje je činio po jedan predstavnik svake od 12 nahija, biran na nahijskoj skupštini. Nakon prebacivanja Sovjeta u Smederevo, tek oslobođeno i kao takvo, najvažniji grad koji su kontrolisali srpski ustanici, krajem 1805. godine, ovde je održana Skupština na kojoj su doneta prva ustavna akta i utvrđene nadležnosti u domenu civilne uprave: administracija, sudstvo, finansije, snabdevanje vojske, zakonodavni rad i spoljna trgovina. Mogao je da donosi uredbe po različitim pitanjima – od poreza do popisa stanovništva. Zanimljivo je da je jedna od prvih odluka ove Skupštine bila da se izdvoje sredstva za popravku Tvrđave oštećene u borbi. Prvi predsednik ovog tela bio je prota Mateja Nenadović. Iz Smedereva je potekla inicijativa da se povedu direktni pregovori sa Portom radi zaključenja mira u istoriji poznatog kao Ickov mir. Ustanička Vlada zadržala se u našem gradu do oslobođenja Beograda 1807. godine. Institucije, koje su stvorene u Srbiji tokom Prvog srpskog ustanka, nisu imale kapacitet da se smatraju državom u punom smislu te reči, ali su postavile temelj za dugotrajni proces izgradnje države koja će svoj puni oblik konačno dobiti tek u drugoj polovini 19. veka. Nakon kratkog perioda slobode, nakon sloma Prvog srpskog ustanka, Turci ponovo preuzimaju grad, koji će biti potpuno oslobođen pola veka kasnije, 1867. godine.

-Dan koga bi trebalo da se sećamo je 24. april 1867. godine, jer je tog dana poslednja turska posada lađom “Deligrad” napustila Smederevsku tvrđavu. To je dan kada srpska vojska ulazi u Tvrđavu, major srpske vojske Uzun Mirković je u ime kneza Mihaila primio ključeve grada, i ispratio uz vojnu muziku turski garnizon. Razlog zbog čega gotovo svaka važnija ulica u svim mestima širom Srbije nosi naziv po knezu Mihailu treba tražiti i u tome što je on konačno ispratio turke iz najvažnijih utvrđenih gradova na Savi i Dunavu – objašnjava Miroslav Lazić, istoričar.

Kako se gradila Smederevska tvrđava, kako je preživela šest vekova i šta je sve preturila preko svojih velelepnih zidina, da li smo svesni njenog značaja i šta činimo, a šta možemo da uradimo, kako bismo za ovaj kulturno-istorijski spomenik izborili mesto koje mu pripada, prvo u Srbiji, a potom i van granica naše zemlje, teme su kojima ćemo se baviti u serijalu tekstova nastalih u okviru projekta “Tvrđava – od prestonog grada do neiskorišćenog potencijala” u narednom periodu na portalu “Smederevske novine”.

*Projekat „Tvrđava – od prestonog grada do nesikorišćenog potencijala“ sufinansiran je iz budžeta grada Smedereva, a stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva*

J.V.

foto: SD novine

Comments are closed.